Meg Sri: Η Ursula Le Guin με έκανε αναρχική

Χθες τη νύχτα, μάθαμε τη θλιβερή είδηση: η αγαπημένη, πρωτοπόρα και αμετανόητα φεμινίστρια συγγραφές επιστημονικής φαντασίας, η Ursula Le Guin, πέθανε σε ηλικία 88 ετών.

Η Le Guin ήταν μια συγγραφέας που σήμαινε πολλά πράγματα σε πολλούς ανθρώπους. Ήταν πρώτα από όλα, μια αφηγήτρια: μια υφάντρα πληθωρικών και πολύπλοκων κόσμων, γεμάτους με δράκους και μαγεία και ωκεανούς και μαγικά δώρα και πλανήτες και διάστημα και συγκρούσεις. Έγραφε πολύ, για όλα τα κοινά: ήταν συγγραφέας μικρών ιστοριών, παιδικών βιβλίων, εφηβικών βιβλίων, επιστημονικής φαντασίας, μη λογοτεχνικών βιβλίων, ποίησης και δοκιμίων. Οι αναγνώστες περιγράφουν πως συγκεντρώνει τα πάντα στο γράψιμό της: ποίηση, σοφία, θλίψη, ικανοποίηση, φαντασία, ρεαλισμό1. Έχει υφάνει κόσμους που στέκονται στο χρόνο, όχι μόνο στις συγκλονιστικές, περίπλοκες λεπτομέρειες, αλλά κόσμους που είναι πλούσιοι στην πολύπλοκη οπτική τους πάνω στην ανθρωπότητα και τις σχέσεις μεταξύ μας, μελετώντας μέσα από την απεικόνιση άλλων τόπων πέρα από τη Γη, τι σήμαινε να ζεις σε αυτή.

Η Le Guin ήταν ακόμη φεμινίστρια και αυτό αντικατοπτριζόταν τόσο στο γράψιμο της όσο και στις τολμηρές και θαρραλέες ανταπαντήσεις1 της στην κατά κόρον ανδροκρατούμενη και πατριαρχική κοινότητα επιστημονικής φαντασίας. Άνοιξε το δρόμο της στην αγορίστικη λέσχη επιστημονικής φαντασίας και μετά τους ξεμπρόστιασε: ζήτησε3 από τους άνδρες εκεί «να αναλογιστούν ήσυχα, κάποια διαθέσιμη στιγμή, αν για κάποιο λόγο έχτιζαν τείχη για να κρατήσουν τις γυναίκες έξω, ή για να τις κρατήσουν στη θέση τους, και τι έχασαν με το να κάνουν αυτό». Έγραφε με δύναμη, και εμψυχωτικά  για τις γυναίκες, δίνοντας τους το κουράγιο να βρουν η ίδιες τη δύναμη και τη ταυτότητα μακριά από τις ανδρικές ιδέες περί δύναμης και κύρους: η ομιλία4 της το 1986 στο Κολλέγιο Bryn Mawr προς τους φοιτητές είναι μια από τις πιο συγκλονιστικές φεμινιστικές ομιλίες αποφοίτησης που έχουν γραφεί ποτέ.

Για εμένα, όμως, η Le Guin αντιπροσώπευε κάτι πέρα από σπουδαία και αξιομνημόνευτη λογοτεχνία. Αντιπροσώπευε κάτι που σήμαινε πολύ περισσότερο από τον αταλάντευτο και ξεκάθαρο φεμινισμό της. Στο δεύτερο έτος μου στο πανεπιστήμιο, πήρα Τον Αναρχικό των Δυο Κόσμων μετά από την παρότρυνση ενός αγαπημένου καθηγητή, το έργο της Ursula Le Guin ήταν η γένεση του πολιτικού μου ξυπνήματος.

Ο Αναρχικός των Δυο Κόσμων συχνά δε βρίσκεται στη κορυφή των έργων της Ursula Le Guin – Το Αριστερό Χέρι του Σκότους και η τριλογία της Γαιοθάλασσας5 είναι πιο γνωστά – αλλά για εμένα, παλεύοντας με τις αντιθετικές θεωρίες του φιλελευθερισμού, του μετα-δομισμού, του μαρξισμού και της μετα-αποικιοκρατίας όπως κάθε χαμένο σπασικλάκι των ανθρωπιστικών επιστημών, ήταν η απλούστερη ανατομή της εξουσίας που είχα δει ποτέ μου. Η Le Guin κατασκεύασε μια φεμινιστική, ριζοσπαστική ουτοπία που ο εγωκεντρισμός ήταν κυριολεκτικά ανήκουστος και ανύπαρκτος ως λέξη, όπου η κοινοτική αλληλεγγύη βοηθά τους ανθρώπους του Αννάρες να χτίσουν μια βιώσιμη κοινότητα σε ένα αφιλόξενο δορυφόρο. Η Le Guin έφερε στη ζωή τις αναρχικές παραδόσεις φιλοσόφων όπως ο Pyotr Kropotkin και ο Murray Bookchin με ένα τρόπο που μόνο μια ικανή αφηγήτρια θα μπορούσε: με μια αφήγηση που απεικόνιζε με τόλμη έναν λειτουργικό κόσμο δίχως ιδιοκτησίες, ιεραρχίες ή νόμους, που έριχνε μια ματιά στους αγώνες και τις θυσίες του συνδικαλιστικού κινήματος, που έδειχνε την επώδυνη δόξα ενός κόσμου με ισότητα ανάμεσα των φύλων, των φυλών και των τάξεων, και που έδειξε πως και το ίδιο το συντακτικό που χρησιμοποιούμε για να μιλάμε μεταξύ μας  μπορούν να υποβοηθήσουν ή να υπονομεύσουν τις προσπάθειες μας να δούμε τους εαυτούς μας ως μαζί ή χώρια. Ένας χαρακτήρας στον Ουρράς, το καπιταλιστικό αντίθετο στον Αναρχικό των Δυο Κόσμων, λέει στον πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος, λόγια που συχνά ήθελα να πω εγώ στη Le Guin: «Το να ξέρεις πως υπάρχει, το να ξέρεις πως υπάρχει μια κοινωνία δίχως κυβέρνηση, δίχως αστυνομία, δίχως οικονομική εκμετάλλευση, πως δεν μπορούν ποτέ ξανά πως είναι απλά μια ψευδαίσθηση, ένα ιδεαλιστικό όνειρο!»

Αυτό όμως που είναι πραγματικά επαναστατικό στον Αναρχικό των Δυο Κόσμων είναι πως δεν είναι αναρχικό μόνο στο περιεχόμενο, αλλά και στη μορφή. Η Le Guin δε θα ήταν μια καλή αντικαπιταλίστρια6 αν προσπαθούσε να πουλήσει κάτι στον αναγνώστη. Αντίθετα, Ο Αναρχικός των Δυο Κόσμων εξερευνά τι σημαίνει να πιστεύεις στον αναρχισμό δίχως τη χρήση προπαγάνδας. Η Le Guin ήταν πολιτικοποιημένη, αλλά ήταν και καλλιτέχνης: η δουλειά της ήταν να εικονοποιήσει για εμάς «ένα φανταστικό κόσμο μέσα στον οποίο μπορούσαμε να ζήσουμε και να επιστρέψουμε7», να μας επιτρέψει να φανταστούμε ένα κόσμο ριζικά διαφορετικό από το δικό μας. Το βιβλίο αναφέρεται εντελώς εσκεμμένα ως «μια ασαφής ουτοπία»», η Le Guin ήθελε να μας ενδυναμώσει ώστε να αγκαλιάσουμε τόσο την ουτοπία, όσο και τη σύγκρουση την ίδια στιγμή, να έχουμε ένα όραμα για ένα καλύτερο πολιτικό μέλλον, αλλά να μη φοβόμαστε να αμφισβητήσουμε τους εαυτούς μας στη πορεία, να λέμε αλήθειες για την εξουσία, αλλά και να ανακρίνουμε τους εαυτούς μας για τους ποιους φιμώνουμε στο ίδιο μας το κίνημα, να αναποδογυρίσουμε την πραγματικότητα, αλλά να γνωρίζουμε και τους κινδύνους που εμπεριέχει αυτό. Σε μια περίοδο έντονου πολέμου μέσα στο ριζοσπαστικό κίνημα, σε μια στιγμή που φωνές ζητούν να θυσιάσουμε μια πλευρά των ταυτοτήτων μας για κάποια άλλη, σε μια στιγμή που δεν πιστεύουμε πως μπορούμε να πολεμήσουμε το ρατσισμό, το καπιταλισμό και το σεξισμό μαζί, η Le Guin έρχετε για να μου θυμίσει πως μπορούμε να τα έχουμε όλα, αν είμαστε πρόθυμοι να αντιμετωπίζουμε διαρκώς τους εαυτούς μας στη πορεία.

Η Le Guin μας είπε κάποτε πως «διαβάζουμε βιβλία για να βρούμε ποιοι είμαστε», και αυτό είναι που έκανε Ο Αναρχικός των Δυο Κόσμων για εμένα: βοήθησε να διαμορφώσω την προσωπική και πολιτική μου οντότητα. Κανένα άλλο κείμενο που διάβασα από τότε πάνω στον αναρχισμό – και έχω διαβάσει αρκετά ώστε να γράψω πτυχιακή εργασία πάνω σε αυτό – δε μου δίδαξε τίποτα περισσότερο για αυτόν ως κίνημα, πολιτική, φιλοσοφία ή όραμα, όπως το έκανε Ο Αναρχικός των Δυο Κόσμων. Τίποτα δεν περιέγραψε καλύτερα σε εμένα  τον αναρχισμό ως τρόπο γραφής και τρόπο να φαντάζομαι τον εαυτό μου, ένα ήθος που πάει πέρα από ένα απλοϊκό πολιτικό όραμα.

Αναπαύσου δυναμικά (ΣτΜ, στο αγγλικό κείμενο υπάρχει η φράση rest in power) Ursula Le Guin. Στον Αναρχικό των Δυο Κόσμων, μας θύμησες: «Δεν μπορείς να αγοράσεις την επανάσταση. Δεν μπορείς να κατασκευάσεις την επανάσταση. Μπορείς μόνο να είσαι η επανάσταση. Είναι στο πνεύμα σου, ή δεν είναι πουθενά». Σε ευχαριστώ που έδειξες στον δεκαεννιάχρονο εαυτό μου – και αμέτρητους/ες άλλους/ες – πως να ενσαρκώσουμε το πνεύμα αυτής της επανάστασης.

  1. https://www.theguardian.com/books/booksblog/2016/apr/06/10-inspiring-female-writers-you-need-to-read
  2. https://www.theguardian.com/culture/gallery/2015/oct/07/letters-of-note-what-writers-said-in-pictures#img-1
  3. https://www.theguardian.com/books/2018/jan/24/a-life-in-quotes-ursula-k-le-guin
  4. https://serendip.brynmawr.edu/sci_cult/leguin/
  5. https://www.nytimes.com/2018/01/23/obituaries/ursula-k-le-guin-acclaimed-for-her-fantasy-fiction-is-dead-at-88.html
  6. https://motherboard.vice.com/en_us/article/vvbxqd/ursula-le-guin-future-of-the-left
  7. https://www.theguardian.com/books/2015/oct/23/david-mitchell-wizard-of-earthsea-tolkien-george-rr-martin
  8. οπ. παρ. 3