George Monbiot – Κοινός πλούτος

Είσαι κρατιστής, η των ελεύθερων αγορών; Πιστεύις πως η παρεμβάσεις πρέπει να ελαχιστοποιηθούν, ή πως η κρατική ιδιοκτησία και ρυθμίσεις πρέπει να επεκταθούν; Αυτό είναι το θέμα του κεντρικού πολιτικού διαλόγου. Είναι όμως βασισμένος σε λάθος βάση.

Και οι δυο πλευρές μοιάζουν να συμφωνούν πως το κράτος και η αγορά είναι οι μόνοι τομείς που αξίζει να συζητηθούν: με τις πολιτικές να μετακινούνται  προς την μια ή την άλλη κατεύθυνση κατά μήκος αυτής της γραμμικής  κλίμακας. Υπάρχουν όμως τέσσερις μεγάλοι οικονομικοί τομείς: η αγορά, το κράτος, η οικογένεια και τα κοινά. Η αγνόηση των δυο τελευταίων τόσο από τους νεοφιλελεύθερους όσο και από τους σοσιαλδημοκράτες, έχει δημιουργήσει πολλές από τις τερατωδίες της εποχής μας.

Και η αγορά και το κράτος λαμβάνουν τεράστιες επιδοτήσεις από την οικιακή οικονομία: η απλήρωτη εργασία των γονιών και άλλων φροντιστών, παρέχεται ακόμη κατά κύριο λόγο από τις γυναίκες. Αν τα παιδιά δεν δεχόταν φροντίδα, τροφή, μάθηση βασικών δεξιοτήτων στο σπίτι και πήγαιναν στο σχολείο, δεν θα υπήρχε οικονομία. Και αν άνθρωποι που είναι άρρωστοι, ηλικιωμένοι ή έχουν αναπηρίες δεν ήταν αποδέκτες βοήθειας και υποστήριξης από άλλους, ο λογαριασμός της δημόσιας φροντίδας θα τσάκιζε το κράτος.

Υπάρχει ακόμη μια μεγάλη επιδότηση, που όλοι μας έχουν παραχωρήσει. Μιλάω για τον τεράστιο πλούτο που η οικονομική ελίτ έχει συγκεντρώσει σε βάρος μας, μέσα από την αρπαγή του τέταρτου τομέα της οικονομίας: των κοινών.

Ότι είναι απαραίτητο να εξηγήσουμε τα κοινά μαρτυρά την παραμέλησή τους (παρά τις μεγάλες προσπάθειες πολιτικών επιστημόνων όπως η Elinor Ostrom1). Το κοινό δεν είναι ούτε κράτος, ούτε αγορά. Έχει τρία βασικά στοιχεία. Πρώτα ένα πόρο, όπως γη, νερό, ορυκτά, επιστημονική έρευνα, υλικό ή λογισμικό. Δεύτερον, μια κοινότητα ανθρώπων που έχουν κοινά και ίσα δικαιώματα πάνω στον πόρο και οργανώνουν τους εαυτούς τους για την διαχείριση του. Τρίτον, οι κανόνες, τα συστήματα και οι συμφωνίες που αναπτύσσουν για την διατήρηση του πόρου και την κατανομή των οφελών που προκύπτουν από αυτόν.

Ένα πραγματικό κοινό, δεν είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης για την συσσώρευση κεφαλαίου ή πλούτου, αλλά για την σταθερή παραγωγή ευημερίας και ευτυχίας. Ανήκει σε μια συγκεκριμένη ομάδα, που μπορεί να ζει δίπλα ή μέσα σε αυτό ή που όλοι μαζί το δημιούργησαν και το συντηρούν. Είναι αναπαλλοτρίωτο, που σημαίνει δεν πρέπει ούτε να πωληθεί, ούτε να χαριστεί. Είτε βασίζεται σε ένα ζωντανό πόρο, όπως ένα δάσος ή έναν κοραλλιογενή ύφαλο, οι κοινοκτήμονες έχουν συμφέρον για την μακροχρόνια προστασία του, παρά για την άμεση απόκτηση κέρδους που θα παραχθεί από την καταστροφή του.

Τα κοινά έχουν γίνει στόχος επιθέσεων και από την κρατική εξουσία και από τον καπιταλισμό εδώ και αιώνες. Οι πόροι που δεν εφηύρε ή δημιούργησε  κανείς, ή που ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων δημιούργησαν όλοι μαζί, αρπάζονται από αυτούς που μοιρίζονται μια ευκαιρία για κέρδος. Η φράση που αποδίδεται στον Balzac – «πίσω από κάθε μεγάλη περιουσία κρύβεται ένα μεγάλο έγκλημα» – είναι σε γενικές γραμμές αληθινή. Το «επιχειρηματικό δαιμόνιο» συχνά είναι η ανακάλυψη καινοτόμων τρόπων για την αρπαγή της εργασίας και των περιουσιακών στοιχείων άλλων ανθρώπων.

Η κλοπή της αξίας από άτομα ή εταιρείες που δεν την δημιούργησαν αποκαλείται περιχάραξη2. Αρχικά σήμαινε την αρπαγή – δια της βίας – κοινής γης. Το παρόν μοντέλο πρωτοεμφανίστηκε στην Αγγλία3, διαδόθηκε στην Σκωτία4, την Ιρλανδία και άλλες αποικίες, και από εκεί στον υπόλοιπο πλανήτη. Συμβαίνει ακόμη, δια μέσου της μεγάλης παγκόσμιας αρπαγής γης5.

Η περιχάραξη δημιουργεί ανισότητα. Παράγει μια εισοδηματική οικονομία: αυτοί που έχουν καταλάβει βασικούς πόρους αναγκάζουν όλους τους άλλους να πληρώνουν για την πρόσβαση σε αυτούς. Καταστρέφει κοινότητες και αποξενώνει του ανθρώπους από την εργασία και το περιβάλλον τους. Το οικοσύστημα, που οι κοινοκτήμονες διατήρησαν ρευστοποιούνται σε μετρητά. Ανισότητα, ενοίκιο, ατομικοποίηση, αποξένωση, περιβαλλοντολογική καταστροφή: η απώλεια των κοινών έχει προκαλέσει ή ενισχύσει πολλά από τα δεινά της εποχής μας.

Μπορούμε να εντοπίσουμε μια περιχάραξη εν τη γενέσει της στην προσπάθεια της κυβέρνησης Trump να καταστρέψει την ουδετερότητα του δικτύου6. Οι πάροχοι δικτύου θέλουν δημιουργήσουν ανισότητα στο διαδίκτυο – τώρα παρέχεται δωρεάν από ένα σύστημα που δημιουργήθηκε από τη δουλειά εκατομμυρίων – σε κάτι που πρέπει να πρέπει να πληρώσεις για αυτό.

Για να εξασφαλιστεί πως δεν υπάρχει άλλη επιλογή, επιδιώκουν το κλείσιμο ενός γνήσιου ιντερνετικού κοινού, με την άσκηση πίεσης στις πολιτείες για την απαγόρευση κοινοτικών ευρυζωνικών δικτύων. Στην παρανοϊκή πλουτοκρατία, στην οποία έχουν μετατραπεί οι Ηνωμένες Πολιτείες, τέσσερις πολιτείες έχουν μετατρέψει αυτή την μορφή αυτάρκειας σε εγκληματική πράξη7, ενώ άλλες έχουν εισαγάγει τμηματικούς περιορισμούς

Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η επέκταση της πνευματικής ιδιοκτησίας μέσα από εμπορικές συμφωνίες8, επιτρέποντας σε εταιρείες βιοτεχνολογίας να αρπάξουν αποκλειστικά δικαιώματα σε γενετικό υλικό, φυτικές ποικιλίες και φυσικά συστατικά. Ακόμη ένας τρόπος είναι πως οι εκδότες ακαδημαϊκών εντύπων αρπάζουν την έρευνα που παρέχουν δωρεάν κοινότητες ερευνητών, και μετά χρεώνουν τεράστια ποσά για την πρόσβαση σε αυτή9.    

Δεν προτείνω την εγκατάλειψη ούτε την αγορά, ούτε το κράτος, αλλά την εξισορρόπηση τους με την υπεράσπιση και την επέκταση των δύο παραμελημένων τομέων. Πιστεύω πως πρέπει να υπάρχουν μισθοί για τους φροντιστές, με τους οποίους το κράτος και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις θα ξεπληρώσουν ένα μέρος της επιδότησης που λαμβάνουν. Και οι κοινότητες  πρέπει να επιτρέπεται να πάρουν πίσω τον έλεγχο των πόρων πάνω στους οποίους βασίζεται η ευημερία τους.

Για παράδειγμα, όποιος κατέχει μια πολύτιμη γη πρέπει να πληρώνει μια τοπική συνεισφορά κοινοτικής γης (μια μορφή φόρου αξίας γης): αποζημίωση για το πλούτο που δημιουργήθηκε από άλλους. Ένα μέρος του μπορεί να το συλλέξουν οι τοπικές και κεντρικές αρχές, για να πληρωθούν  για παρεχόμενες υπηρεσίες και για την αναδιανομή του πλούτου από τις πλουσιότερες στις φτωχότερες κοινότητες. Το υπόλοιπο όμως πρέπει να ανήκει σε ένα ταμείο για τα κοινά που θα δημιουργήσουν τα μέλη της τοπικής κοινότητας. Ένας τρόπος αξιοποίησης των χρημάτων αυτών μπορεί να είναι η επαναγορά γης, η δημιουργία ενός αυθεντικού κοινού και η επανάκτηση και διανομή του εισοδήματος. Αναλύω αυτή την ιδέα και άλλες στο «Out of the Wreckage10» (Verso Books, 2017).

Ένα κοινό, αντίθετα από τις κρατικές δαπάνες, υποχρεώνει τους ανθρώπους να εργαστούν μαζί, για την συντήρηση των πόρων τους και για να αποφασίσουν πως θα χρησιμοποιηθεί το εισόδημα. Δίνει στην ζωή της κοινότητας έναν ξεκάθαρο στόχο. Εξαρτάται από την δημοκρατία στην αυθεντικότερη μορφή της. Καταστρέφει την ανισότητα. Προσφέρει ένα κίνητρο11 για την προστασία του ζωντανού κόσμου. Δημιουργεί, εν ολίγοις, μια Πολιτική του Ανήκειν12.

Αν κρίνω από τις ομιλίες στο συνέδριο των Εργατικών, το κόμμα μπορεί να είναι ανοιχτό σε αυτό το όραμα. Η έμφαση στη κοινότητα και τους συνεταιρισμούς (που σε κάποιες περιπτώσεις αποτελούν και αυτοί κοινά αγαθά), το ενδιαφέρον για την διεύρυνση της ιδιοκτησίας και για την αντίσταση καταπιεστικών εμπορικών συμφωνιών, δείχνουν όλα τους προς αυτή την κατεύθυνση. 

Ελπίζω τέτοια κόμματα μπορούν να κάνουν το προφανές βήμα, και να αναγνωρίσουν πως η οικονομία έχει τέσσερις και όχι δυο τομείς. Αυτό είναι το σημείο από το οποίο μπορεί να αρχίσουν, η κοινωνική και η περιβαλλοντολογική μεταμόρφωση την οποία περιμένουμε τόσοι πολλοί 

  1. http://www.elinorostrom.com/
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Enclosure
  3. https://www.bloomsbury.com/uk/owning-the-earth-9781408815748/
  4. http://www.heraldscotland.com/arts_ents/13951474.The_Sutherland_Clearances__Scotland_s_tragedy_brought_brilliantly_to_life_by_James_Hunter/
  5. https://www.tni.org/files/download/landgrabbingprimer-feb2013.pdf
  6. https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/aug/30/24-hours-left-to-protect-net-neutrality
  7. https://muninetworks.org/sites/www.muninetworks.org/files/2page-comty-bb.pdf
  8. https://www.actionaid.org.uk/sites/default/files/doc_lib/53_1_trips.pdf
  9. https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/aug/29/academic-publishers-murdoch-socialist
  10. https://www.theguardian.com/books/2017/sep/14/out-of-the-wreckage-george-monbiot-review
  11. https://www.weforum.org/agenda/2017/09/planet-climate-change-johan-rockstrom
  12. https://www.theguardian.com/books/2017/sep/09/george-monbiot-how-de-we-get-out-of-this-mess

 

Άρθρο που δημοσιεύτηκε στον Guardian (https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/sep/27/rich-assets-resources-prosperity-commons-george-monbiot). Ο George Monbiot είναι ακτιβιστής, αρθρογράφος και συγγραφέας, είναι από τα ιδρυτικά μέλη της οργάνωσης The Land Is Ours για την επανακοιοποίηση της γης.

Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας.

 

Απόσπασμα:

Ότι είναι απαραίτητο να εξηγήσουμε τα κοινά μαρτυρά την παραμέλησή τους. Το κοινό δεν είναι ούτε κράτος, ούτε αγορά. Έχει τρία βασικά στοιχεία. Πρώτα ένα πόρο, όπως γη, νερό, ορυκτά, επιστημονική έρευνα, υλικό ή λογισμικό. Δεύτερον, μια κοινότητα ανθρώπων που έχουν κοινά και ίσα δικαιώματα πάνω στον πόρο και οργανώνουν τους εαυτούς τους για την διαχείριση του. Τρίτον, οι κανόνες, τα συστήματα και οι συμφωνίες που αναπτύσσουν για την διατήρηση του πόρου και την κατανομή των οφελών που προκύπτουν από αυτόν. Ένα πραγματικό κοινό αγαθό, δεν είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης για την συσσώρευση κεφαλαίου ή πλούτου, αλλά για την σταθερή παραγωγή ευημερίας και ευτυχίας. Ανήκει σε μια συγκεκριμένη ομάδα, που μπορεί να ζει δίπλα ή μέσα σε αυτό ή που όλοι μαζί το δημιούργησαν και το συντηρούν. Είναι αναπαλλοτρίωτο, που σημαίνει δεν πρέπει ούτε να πωληθεί, ούτε να χαριστεί. Είτε βασίζεται σε ένα ζωντανό πόρο, όπως ένα δάσος ή έναν κοραλλιογενή ύφαλο, οι κοινοκτήμονες έχουν συμφέρον για την μακροχρόνια προστασία του, παρά για την άμεση απόκτηση κέρδους που θα παραχθεί από την καταστροφή του.