Plínio de Góes Jr: Αναρχισμός στη Πορτογαλία, συνοπτική παρουσίαση ενός πολύμορφου κινήματος

Στη διάρκεια της περιόδου που είχε διάρκεια από τα μέσα του δέκατου ογδόου αιώνα ως τις αρχές του εικοστού αιώνα, ο αναρχισμός πέρασε από το να είναι ανύπαρκτος ουσιαστικά ως πολιτικό κίνημα στη Πορτογαλία στο να είναι η κύρια εκδοχή της ριζοσπαστικής αριστερής σκέψης στο εργατικό κίνημα της χώρας.

Οι πρώτες Πορτογαλικές εργατικές ενώσεις δεν ήταν αναρχικές στη φύση τους: η Associação dos Operários (Εργατική Ένωση) σχηματιστικέ στην Λισαβώνα το 1851 ως μια ένωση αμοιβαίας βοήθειας με εργάτες να συνεισφέρουν σε ένα κοινό ταμείο για να ασφαλίσουν τους εαυτούς τους απέναντι στην ασθένεια και τα γεράματα, το CentroPromotor dos Melhoramentos das Classes Laboriosas (Κέντρο για την Προώθηση των Δικαιωμάτων των Εργατικών Τάξεων), δημιουργήθηκε το 1852, όχι μόνο διαχειρίζονταν ένα παρόμοιο ταμείο αλλά πρόσφερε εκπαίδευση και πίεζε για συγκεκριμένη νομοθεσία, η Associação dos Trabalhores da Região Portuguesa (Ένωση των Εργατών της Πορτογαλικής Περιοχής) δημιουργήθηκε το 1873, και ενώ εξυπηρετούσε ουσιαστικά τους ίδιους σκοπούς, οργάνωσε απεργίες και βοήθησε στην διάδοση ενός νέου κόμματος, του Σοσιαλιστικού Κόμματος.

Οι ανοιχτά αναρχικές ομάδες άρχισαν να εμφανίζονται στη Πορτογαλία στο τέλος του δέκατου ενάτου αιώνα. Η αναρχική União Demócratica Social (Ένωση για τη Κοινωνική Δημοκρατία) και η Grupo Comunista-Anarquista (Αναρχική-Κομμουνιστική Οργάνωση) σχηματίστηκαν στη δεκαετία του 1880, ενώ η Grupo Revolucionário Anarquista II de Novembro (Επαναστατική Αναρχική Οργάνωση της 2ης Νοεμβρίου) οργανώθηκε στη διάρκεια της δεκαετίας του 1890. Έως το 1902, η αναρχική Federação Socialista Livre (Ελέυθερη Σοσιαλιστική Ομοσπονδία) προσπαθούσε να συντονίσει τη δράση μεταξύ των πολλών διαφορετικών ομάδων στη Πορτογαλία.

Οι αναρχικές βιβλιοθήκες άρχισαν να ανοίγουν τις πόρτες τους στις εργατικές τάξεις στις αρχές του εικοστού αιώνα. Η Grupo de Propaganda Libertária (Οργάνωση για την Ελευθεριακή Προπαγάνδα) στη πόλη του Πόρτο, μια ομάδα που δημιουργήθηκε το 1904, όχι μόνο δημοσίευσε τη δική του εφημερίδα αλλά πρόσφερε αναγνωστικό υλικό στο  Centro e Biblioteca de Estudos Sociais (Κέντρο και Βιβλιοθήκη για τα Κοινωνικές Μελέτες) που λειτουργούσε. Ένας αριθμός αναρχικών εκδόσεων ήταν διαθέσιμες στους εργάτες, συμπεριλαμβανομένων εντύπων όπως τα O Protesto-Guerra Social (Η Διαδήλωση-Κοινωνικός Πόλεμος), A Comuna (Η Κομμούνα), O Libertário (Ο Ελευθεριακός), και Comuna Livre (Ελεύθερη Κομμούνα).

Οι Πορτογάλοι μετανάστες στη Βραζιλία συμμετείχαν στην ταυτόχρονη εξάπλωση του αναρχικού κινήματος στη χώρα αυτή. Ο Πορτογάλος μετανάστης José Marques da Costa δημοσίευσε αναρχικά άρθρα στα περιοδικά της βόρεια Βραζιλίας  A Revolta (Η Επανάσταση)O Trabalhador (Ο Εργάτης), Voz do Povo (Φωνή του Λαού)καιRenovação (Ανανέωση). Ο Neno Vasco είχε γεννηθεί κοντά στη πόλη του Πόρτο και μετανάστευσε στην Βραζιλία σε μικρή ηλικία, επιστρέφοντας στη Πορτογαλία για να φοιτήσει στο πανεπιστήμιο και έπειτα εγκαταστάθηκε ξανά στο Σάο Πάολο, εκδίδοντας την αναρχική εφημερίδα Terra Livre (Ελεύθερη Γη) το 1905. Στη Βραζιλία, εργάστηκε με Ιταλούς μετανάστες και έτσι γνώρισε τις ιδέες του κλασικού Ιταλού αναρχικού Errico Malatesta, και στη συνέχεια αφιερώθηκε στη μετάφραση και διάδοση των έργων του Malatesta στη Πορτογαλία και τη Βραζιλία. Ο Pinto Quartin γεννήθηκε στη Βραζιλία από Πορτογάλους γονείς και μετανάστευσε στη Πορτογαλία με την οικογένεια του, εργάζονταν στην πορτογαλική εκδοχή της εφημερίδας Terra Livre και στην βραζιλιάνικη ριζοσπαστική εφημερίδα A Vida (Η Ζωή).

Οι Πορτογάλοι αναρχικοί σε γενικές γραμμές ακολουθούσαν το ρεύμα του αναρχικού κομμουνισμού όπως αναλύθηκε από κλασικούς αναρχικούς όπως ο Pyotr Kropotkin. Σύμφωνα με τη φιλοσοφία αυτή, κάθε ιδιοκτησία, συμπεριλαμβανόμενων εργοστασίων και αγροκτημάτων όπως και τα σπίτια, πρέπει να είναι κοινή ιδιοκτησία των κατοίκων σε μικρές κομμούνες ως μέρος μιας ομοσπονδίας που σχηματίζει μια χαλαρά οργανωμένη ολότητα. Έτσι ο αναρχισμός είναι παρόμοιος με το μαρξισμό στην απαίτηση για την κατάργηση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας αλλά διαφέρει στην άμεση απαίτηση ως προς την κατάργηση του κράτους, απορρίπτοντας την θέση για την προσωρινή εγκαθίδρυση ενός εργατικού κράτους με τη μορφή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Στην αναρχική κομμουνιστική οπτική, το σύνολο της κρατικής μηχανής πρέπει να καταστραφεί αμέσως μετά την απαλλοτρίωση του πλούτου από τους εργάτες που θα κυβερνούν τους εαυτούς τους  μέσω ελεύθερων ενώσεων – η δικτατορία του προλεταριάτου θα καθυστερούσε τη δημιουργία αυτών των αυτοδιευθυνόμενων, ελεύθερων οντοτήτων. Οι αναρχικοί κομμουνιστές πίστευαν πως το σύνολο των νομικών κανόνων έπρεπε να καταργηθεί, μεταξύ τους οι ποινικοί κώδικες και οι τίτλοι ιδιοκτησίας, και πως οι μισθοί θα έπρεπε να καταργηθούν και να αντικατασταθούν με ισότιμη πρόσβαση στα κοινά αγαθά που παράγονται κυρίως στη τοπική οικονομία όπου οι εργάτες εναλλάσσουν την εργασία τους σε γεωργικές, κατασκευαστικές και πνευματικές επιδιώξεις. Στο αναρχικό κομμουνιστικό σύστημα, όλοι θα εκτελούν ένα μικρό κομμάτι διαφορετικών τύπων εργασίας ώστε ο καθένας θα είναι αγρότης, βιομηχανικός εργάτης, δάσκαλοι κλπ.

Η αναρχική κομμουνιστική θέση για την απαλλοτρίωση του πλούτου ήταν τόσο ευρέως διαδεδομένη στην Πορτογαλία κατά τη διάρκεια των αρχών του εικοστού αιώνα, που η ιδέα της κοινωνικοποίησης της παραγωγής αντιπροσωπεύονταν στην οργάνωση των εργατικών ενώσεων. Η CGT δημιούργησε την Liga Operária de Expropriação Económica (Εργατική Ένωση για την Οικονομική Απαλλοτρίωση) για να επιτεθεί στο καπιταλιστικό σύστημα μέσα από «expropriação total e completa» (πλήρη και απόλυτη απαλλοτρίωση) των μέσων παραγωγής, οργανώνοντας τους εργάτες για να μελετήσουν πως λειτουργεί κάθε βιομηχανία προετοιμάζοντας τους για την κοινωνική επανάσταση – τελικά, η Liga οργανώθηκε σε ομόσπονδη οργάνωση συμβουλίων σε διαφορετικές βιομηχανίες με συγκεκριμένους χώρους εργασίας να αναφέρονται απευθείας στην ηγεσία της CGT.

Ως ριζοσπαστικό, ταξικό κίνημα, ο αναρχισμός κάποιες φορές ήταν ικανό να χτίσει γέφυρες μεταξύ ανόμοιων κοινοτήτων, ακόμη και όταν οι διαφορές έκαναν την εμφάνιση τους. Αυτή η βασιζόμενη στην αλληλεγγύη υπέρβαση των διαφορών δεν περιορίζονταν στο αναρχικό κίνημα στη Βραζιλία. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, ένας Πορτογάλος ακτιβιστής με το όνομα Big John Avila που άνηκε στους ριζοσπάστες Βιομηχανικούς Εργάτες του Κόσμου (IWW), που είχε έναν αριθμό αναρχικών μελών, κινητοποίησε τους «Βραζιλιάνους νέγρους» (πιθανώς μετανάστες από το Πράσινο Ακρωτήρι) να απεργήσουν στο Ρόουντ Άιλαντ. Στο Νέο Μπέντφορντ και το Φάλ Ρίβερ της Μασαχουσέτης, ριζοσπαστικές εργατικές ενώσεις ένωσαν μέλη από τη Πορτογαλία και το Πράσινο Ακρωτήριο. Ο αναρχισμός στη Βραζιλία είχε ιδιαίτερη ποικιλομορφία. Ο Πορτογάλος αναρχικός José Marques da Costa συνεργάστηκε στενά με τον Domingo Passos, έναν μιγάδα με καταγωγή από αυτόχθονες και Αφρικανούς προγόνους, γνωστό ως ο «Βραζιλιάνος Bakunin», ένας ακτιβιστής που διέδωσε τον αναρχισμό σε όλη την Βραζιλία ως ηγετική μορφή του εργατικού κινήματος και που φυλακίστηκε από τις βραζιλιάνικες αρχές για τις ανατρεπτικές του ενέργειες. Ο αφροβραζιλιάνος ακτιβιστής Natalino Rodrigues ήταν ένας αναρχικός που οργάνωσε τους εργάτες σε φούρνους, καταδιώκονταν συνεχώς από τις αρχές, μια εκστρατεία για την απελευθέρωσή του είχε την υποστήριξη από αναρχικούς σε όλη την Βραζιλία.

Η αλληλεγγύη μεταξύ των πορτογαλόφωνων αναρχικών διαφορετικής φυλής δεν περιορίζονταν στη Βραζιλία. Το ίδιο σύστημα καστών που υπήρχε στη Βραζιλία και διέκρινε μεταξύ negrosmulattos και brancos υπήρχε επίσης στις Πορτογαλικές αποικίες στην Αφρική, όπως στην Αγκόλα και τη Μοζαμβίκη. Στη πόλη του Μαπύτο στη Μοζαμβίκη, γνωστή κάποτε ως Λοουρένσο Μάρκες, Πορτογάλοι και Μοζαμβικανοί εργάτες  οργανώθηκαν, μερικοί από αυτούς διαδίδοντας αναρχικές ιδέες ή διάβαζαν εισαγόμενα τεύχη της A Batalha. Ένας αριθμός αναρχικών στο Λοουρένσο Μαρκές στις αρχές του εικοστού αιώνα που θαύμαζαν τον Ισπανό αναρχικό παιδαγωγό Francisco Ferrer y Guardia δημιούργησαν το Grupo Libertário Francisco Ferrer (Ελευθεριακή Οργάνωση Francisco Ferrer) το 1910. Φυσικά το εργατικό κίνημα στο Λοουρένσο Μαρκές ήταν φυλετικά διαχωρισμένο. Μέσα στο διαχωρισμό αυτό όμως, έντυπα όπως το O Emancipador (Ο Λυτρωτής) δημιούργησε ένα χώρο για αλληλεγγύη όχι μόνο στις σελίδες του αλλά επίσης και στα κέντρα της εργατικής τάξης όπως το  Centro Socialist Revolucionário (Κέντρο Επαναστατικού Σοσιαλισμού). Η ουσία είναι πως οι ριζοσπαστικοί κύκλοι μπορούσαν να προσφέρουν ένα περιβάλλον όπου οι διαφορές μπορούσαν να υπερνικηθούν σε σημαντικό βαθμό , όπως στη περίπτωση της Βραζιλίας.

Στη Πορτογαλία, η τάση προς την αλληλεγγύη έσπρωξε τους Πορτογάλους αναρχικούς να βοηθήσουν τους Ισπανούς αναρχικούς να οργανωθούν. Το 1923, αναρχικοί ακτιβιστές σχημάτισαν την União Anarquista Portuguesa (Πορτογαλική Αναρχική Ένωση) ή UAP και άρχισαν να εκδίδουν την εφημερίδα O Anarquista (Ο Αναρχικός), που δημοσίευσε ένα προτεινόμενο πρόγραμμα για ένα Ιβηρικό αναρχικό συνέδριο το 1926 – το 1927, ένα Ιβηρικό αναρχικό συνέδριο πραγματοποιήθηκε όντως και οδήγησε στη δημιουργία της Federación Anarquista Ibérica (Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία, FAI), ένα επιδραστικό οργανισμό που στήριξε την ένοπλη αντίσταση στην άνοδο του Franco.

Στη Πορτογαλία, η άνοδος της δικτατορίας του Salazar αντιμετωπίστηκε με αντίσταση από τους αναρχικούς που υπέφεραν διώξεις. Η πορτογαλική κυβέρνηση δημιούργησε το στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Ταραφάλ στο Πράσινο Ακρωτήριο το 1936, συλλαμβάνοντας και στέλνοντας αναρχικούς ακτιβιστές στο στρατόπεδο, πολλοί πέθαναν ως συνέπεια της απουσίας επαρκούς ιατρικής φροντίδας. Οι αναρχικοί δημιούργησαν μυστικές αντιστασιακές οργανώσεις όπως η Aliança Libertadora de Lisboa (Απελευθερωτική Συμμαχία της Λισαβώνας). Καθώς η λογοκρισία στη Πορτογαλία απαγόρευσε την έκδοση αναρχικών εφημερίδων, οι αναρχικοί έφερναν λαθραία ανατρεπτικές βραζιλιάνικες εφημερίδες στη χώρα για να διαβαστούν από τους εργάτες ή να τις ακούσουν να διαβάζονται δυνατά. Η αναρχική αντίσταση προσπάθησε να δολοφονήσει τον Salazar το 1937 αλλά απέτυχε. Η άνοδος και η κυριαρχία του αναρχισμού μέσα στο πορτογαλική εργατική τάξη είχε φθίνουσα πορεία καθώς η καταστολή αυξήθηκε μετά από αυτό.

Απόσπασμα από το άρθρο «Ferreira de Castro’s Emigrantes: An Anarchist Portuguese Novel Responds to the Myth of the ‘Brasileiro’» που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Anarchist Studies Vol 26, No 1Ο Plínio de Góes Jr έχει διδάξει στο τμήμα Πορτογαλικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης-Χάουελ. Έχει γράψει το βιβλίο The Luso-Anarchist Reader: The Origins of Anarchism in Portugal and Brazil (IAP, 2018). 

Μετάφραση Δημήτρης Πλαστήρας. (Πρώτη δημοσίευση στο provo.gr)

geniusloci2017