Σημειώσεις για τον Εμφύλιο

Απόδοση τιμής ή αλλοίωση της συλλογικής μνήμης για τα γεγονότα της Κατοχής; Η περίπτωση των Πύργων Εορδαίας Κοζάνης

Πριν λίγο καιρό ένας βουλευτής Θεσσαλονίκης και πρώην υπουργός παρέστη και κατέθεσε στεφάνι στο μνημείο του Ασβεστοχωρίου Θεσσαλονίκης. Ο ίδιος παρουσίασε στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης τη συμμετοχή του, με το ακόλουθο κειμενάκι:

Πότε Πια Φασισμός! Στο Ασβεστοχώρι σήμερα τιμήσαμε τη μνήμη και των αγώνα των είκοσι αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης που εκτελέστηκαν από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής τον Ιούλιο του 1944.

Το μνημείο αναφέρει: «εκτελέστηκαν από τα στρατεύματα κατοχής, 26 Ιουλίου 1944»[1]

Σχολίασα ως εξής:

Οι 20 αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης στο Ασβεστοχώρι δεν εκτελέστηκαν «από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής» αλλά από τους Σουμπερίτες. Δηλαδή ΕΝΑΝ Γερμανό επιλοχία (τον Σούμπερτ) και πολλές δεκάδες Έλληνες, Κρητικούς και Μακεδόνες. Αντιλαμβάνομαι ότι έχει μεγάλη σημασία να μη ξύνονται πληγές, να μην εμποδίζεται από το παρελθόν η ομοψυχία που είναι απαραίτητη σήμερα κλπ. Ωστόσο, δυσκολεύομαι να αποδεχτώ τα βαφτίσια των Ελλήνων συνεργατών – δοσιλόγων σε «γερμανικά στρατεύματα κατοχής». Εκείνο όμως που ίσως έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ότι αν η ενότητα και η ομοψυχία των σημερινών Ελλήνων χτίζονται πάνω σε μη ακριβή δεδομένα, τότε χτίζονται στην άμμο. Εντελώς συμπτωματικά, αυτές τις μέρες επεξεργάζομαι το υλικό για παρόμοιες καταστάσεις σε άλλους τόπους σφαγών, όπου διαπίστωσα ότι παρατηρείται ξανά και ξανά το ίδιο φαινόμενο: οι δοσίλογοι που έκαναν τα μαζικά εγκλήματα ή συμμετείχαν ενεργά σε αυτά, ξαφνικά ΔΕΝ υπάρχουν καν! Εξαφανίζονται πίσω από τον όρο «στρατεύματα κατοχής»! Μεταξύ άλλων είχα υπόψη μου το Χορτιάτη[2], να όμως που τα ίδια συμβαίνουν και στο Ασβεστοχώρι. Έχω διαπιστώσει όμως ότι τα ίδια γίνονται στη Βάλτα (Κασσανδρεία)[3], στη Μαραθούσα Χαλκιδικής[4], στους Πύργους (Κατράνιτσα) Εορδαίας, στην Αχαϊα[5], και (πιθανότατα) σε πολλά ακόμα σημεία τα οποία μπορεί να αποκαλύψει (και να αποκαταστήσει την αλήθεια) μια ξεχωριστή έρευνα από τους ειδικούς.

Θα μπορούσε κανείς να προσθέσει πλήθος περιπτώσεις, όπου στη δημόσια μνήμη οι δοσίλογοι είναι απόντες από εμβληματικές σφαγές (δηλαδή η παρουσία και συμμετοχή τους αποσιωπάται) είτε με μια απλή κίνηση αναβαθμίζονται οι ίδιοι σε «Εθνική Αντίσταση»[6].

Πύργοι Εορδαίας Κοζάνης

Με τη σφαγή των Πύργων θα ασχοληθώ κάπως πιο αναλυτικά, στο πλαίσιο που έχει ήδη περιγραφεί. Αφορμή είναι μια συζήτηση που έγινε πριν δυο χρόνια στο ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου[7], αλλά την είδα μόλις πρόσφατα.

Η σφαγή στους Πύργους έχει περιγραφεί από πολλούς. Μια έγκυρη αφήγηση είναι του εκπαιδευτικού Στάθη Ταξίδη, σε κείμενο[8] του οποίου διαβάζουμε:

Οι Γερμανοί από το Αμύνταιο, με επικεφαλής αξιωματικούς της Γκεστάπο, καθοδηγούμενοι από ομάδα ντόπιων συνεργατών τους από παρακείμενο χωριό (σημ: Τον Πελαργό, τότε Μουλαλάρ), μπήκαν στην Κάτω Συνοικία, ενώ άλλη ομάδα Γερμανών από την Πτολεμαΐδα, συνοδευόμενη από άνδρες του δωσίλογου Πούλου, είχε εισβάλει, ταυτόχρονα με την πρώτη, στην Μεσαία και στην Ανω Συνοικία.

Η συνεργασία των Γερμανών με τους Πουλικούς και τους ντόπιους δοσίλογους είναι δεδομένη και εκτυλίσσεται σε όλα τα στάδια της επιχείρησης.

Ο Θανάσης Καλλιανιώτης[9] γράφει:

Έτσι στο ολοκαύτωμα των Πύργων συμμετείχαν:

α) Γερμανοί άνδρες των SS και της Βέρμαχτ.

β) Ιταλοί που είχαν προσχωρήσει δια της βίας ή εθελοντικά στον Άξονα μετά την συνθηκολόγηση της πατρίδας τους το φθινόπωρο του προηγούμενου έτους.

γ) μουσουλμάνοι εθελοντές από το Τουρκμενιστάν, αντίπαλοι των Ρώσων.

δ) μισθοφόροι Έλληνες του Ελληνικού Εθελοντικού Σώματος «Γεώργιος Πούλος» που έδρευε στην Πτολεμαΐδα και

ε) Έλληνες «Εθνικισταί» από τους περίγυρους οικισμούς, στα χωριά των οποίων είχαν επιτεθεί προηγουμένως οι αντάρτες του ΕΛΑΣ. (…)

            Εννοείται πως τα επιτελικά σχέδια αμφοτέρων των επιδρομών είχαν εκπονηθεί από Γερμανούς. Οι Έλληνες «εθνικισταί οπλοφόροι Τουρκόφωνοι κάτοικοι» συμμετείχαν σε δευτερεύουσες εργασίες: οδηγοί, δεσμοφύλακες, συλλέκτες ζώων, πολεμοφοδίων και γεννημάτων. Παρόλο που οι γραφίδες ατονούν και τα στόματα ανοίγουν με τεράστιες δυσκολίες, στους Πύργους ασχολήθηκαν ιδιαίτερα με απαλλοτριώσεις λιρών και κοσμημάτων, τα οποία κατόπιν σωματικής έρευνας αφαιρούσαν από γυναίκες. Ειδήσεις για «170» ομαδικούς βιασμούς γυναικών στην πλατεία των Πύργων από Πουλικούς, «βουλγαρόφωνους κομιτατζήδες» και «τουρκόφωνους του Μιχάλ Αγά», τις οποίες προφανώς γιγάντωσαν καταθέσεις μελών του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ για ενεργή συμμετοχή των αντικομουνιστών οπλιτών στις επιχειρήσεις αυτές, δεν αποδεικνύονται αξιόπιστες όχι τόσο επειδή κομιτατζήδες και εθνικιστές ήταν απίθανο να συνυπάρξουν στην ίδια επιχείρηση, αλλά διότι κανένα μάχιμο γερμανικό τμήμα δεν θα διακινδύνευε να συνεργαστεί με αλλόφωνους, φθειριώντες, πτωχά οπλισμένους κι απείθαρχους χωρικούς.

Για τους βιασμούς γυναικών ο Καλλιανιώτης γράφει:

Οι αναφερθέντες βιασμοί μέσα στον πανοραμικής θέσης ναό της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, σίγουρα δεν έγιναν από (τουρκόφωνους) αντικομουνιστές οπλίτες λόγω της βαθιάς θρησκευτικότητάς των τελευταίων.

Επιφυλακτικός είναι ο Στράτος Δορδανάς[10].

Αιωρείται, λοιπόν, το ερώτημα: έγιναν «ομαδικοί» βιασμοί στους Πύργους; Και αν ναι, από ποιους έγιναν;

Οι διαθέσιμες μαρτυρίες είναι οι ακόλουθες:

  • Στο βιβλίο των Παγιάντζα – Καπετανόπουλου[11].
  • Μαρτυρία αυτόπτριας μάρτυρος[12].
  • Μαρτυρίες σε ντοκιμαντέρ του 1982[13].
  • Μαρτυρίες σε ντοκιμαντέρ του 2013[14].
  • Μαρτυρία στη «Μηχανή του Χρόνου»[15].

Δεν απομένει αμφιβολία ότι έγιναν βιασμοί γυναικών, μέσα στην εκκλησία της Μεταμόρφωσης και μάλιστα από τουρκόφωνους πρόσφυγες άνδρες του δοσιλογικού σώματος από το γειτονικό χωριό Πελαργός (Μουλαλάρ), οι οποίοι είχαν αναλάβει να φρουρούν τους αιχμαλώτους (κυρίως γυναικόπαιδα) που είχαν παραμείνει στους Πύργους. Το ερώτημα που παραμένει ασαφές είναι  πόσες γυναίκες βιάστηκαν.

Γιατί όμως δίνεται τόση σημασία στους βιασμούς; Γιατί η συγκάλυψή τους πιθανότατα λειτούργησε ως κίνητρο για τη μαζική δολοφονία θυμάτων και μαρτύρων, από τους ίδιους δράστες. Δεν έγιναν μαζικές δολοφονίες μεταξύ όσων αμάχων μετακινήθηκαν στη Πτολεμαΐδα ή αλλού (έγιναν μεμονωμένες). Αντιθέτως, από τις αρκετές δεκάδες γυναικόπαιδα που παρέμειναν φρουρούμενα στο ναό της Μεταμορφώσεως ελάχιστα επιβίωσαν: οι δράστες αποχώρησαν μόνο αφού έκαψαν ζωντανά τα θύματά τους σε παρακείμενους αχυρώνες. Όσο πωρωμένοι ή φορτισμένοι εναντίον των Πυργιωτών και του ΕΑΜ κι αν ήταν οι τουρκόφωνοι πρόσφυγες του Πελαργού, δύσκολα μπορεί κανείς να φανταστεί ότι θα προχωρούσαν σε τέτοια θηριωδία, αν δεν υπήρχε κάποιος πρόσθετος συγκεκριμένος λόγος. Ως τέτοιος προβάλει η συγκάλυψη των μαζικών βιασμών μέσα στο ναό.

Η τοπική μνήμη παρέμεινε ισχυρή και η εχθρότητα μεταξύ Πύργων – Πελαργού αμείωτη στο χρόνο. Το γεγονός διασώζει το τραγούδι που λέει «Κατράνιτσα παντέρμη/ πανέμορφη και ξακουστή/ σε κάψαν οι προδότες, καημένη/ μαζί κι οι Γερμανοί» (ακούγεται στα ντοκυμαντέρ της ΕΡΤ) καθώς και σχετικές μαρτυρίες[16]. Γι’ αυτό, ίσως, μια από τις τελευταίες πράξεις της Χούντας (ημερομηνία: 2.7.1974) προέβλεπε την απόσπαση του Πελαργού από την επαρχία Εορδαίας Κοζάνης και την υπαγωγή του στην επαρχία Φλωρίνης του νομού Φλωρίνης[17].

Σήμερα η ιστορική  μνήμη καλλιεργείται με πρόσφορους τρόπους[18], αν και σύμφωνα με τον Στάθη Ταξίδη αυτό που επικρατεί είναι η αδιαφορία των κατοίκων[19].

Ωστόσο, η σταθερά είναι, όπως πάντα, το μνημείο που έχει αναγερθεί, γύρω από το οποίο πραγματοποιούνται οι εκδηλώσεις μνήμης. Το μνημείο στους Πύργους έχει, όπως όλα τα αντίστοιχα μνημεία, τη δική του ενδιαφέρουσα ιστορία[20]:

«Το έργο είναι κατασκευασμένο από λευκό μάρμαρο. Στην όλη σύνθεση κυριαρχεί το γλυπτικό ανάγλυφο το οποίο απεικονίζει τις στιγμές της σφαγής: ένοπλους στρατιώτες να σημαδεύουν με τα αυτόματα όπλα τους άοπλους πολίτες – άνδρες, γυναίκες και παιδιά – οι οποίοι τρέχουν αλαφιασμένοι να σωθούν. Πάνω από το ανάγλυφο υπάρχει αέτωμα στο οποίοι είναι χαραγμένος ένας σταυρός και από κάτω η ημερομηνία της σφαγής

24-4-1944

Κάτω από το ανάγλυφο και πάνω ακριβώς στην πρόσοψη του βάθρου είναι χαραγμένα τα παρακάτω λόγια:

ΑΘΩΟ ΑΙΜΑ ΔΕΞΟΥ ΠΑΡΙΔΑ ΜΑΣ ΕΛΛΑΔΑ
ΣΤΟ ΔΕΝΔΡΟ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ ΓΙΑ ΔΟΞΑ ΣΟΥ ΑΙΩΝΙΑ

Από κάτω υπάρχει εντοιχισμένη μαρμάρινη πλάκα στην οποία αναγράφονται τα λόγια:

ΕΙΣ ΑΙΩΝΙΑΝ ΜΝΗΜΗΝ
ΤΩΝ 318 ΣΦΑΓΙΑΣΘΕΝΤΩΝ
ΥΠΟ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ
ΤΗΝ 24 – 4 – 1994

Εδώ πρέπει να αναφέρουμε πως ο αριθμός των 318 θυμάτων σύμφωνα με τον Στάθη Ταξίδη είναι αυθαίρετος  καθώς καθιερώθηκε από τον Μητροπολίτη Φλωρίνης, Πρεσπών και Εορδαίας Αυγουστίνο Καντιώτη προκειμένου η επέτειος του Ολοκαυτώματος να μνημονεύεται με την εορτή των 318 Θεοφόρων Πατέρων η οποία εορτάζεται τον Μάιο»

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι αυτό που αφηγείται το μνημείο ελάχιστη σχέση έχει με την πραγματικότητα. Για την ακρίβεια, διαστρέφει πλήρως την ιστορική πραγματικότητα[21].

            Επίλογος

          Σε μια πρόσφατη (2019) Διπλωματική Εργασία, ο συντάκτης σημειώνει[22]:

Στην έρευνα που πραγματοποίησα κάνοντας περιήγηση στα περισσότερα σημεία και των δυο περιοχών όπου υπήρχαν μνημεία, συνάντησα μεγάλη καχυποψία και η πιο συνήθης ερώτηση προς εμένα ήταν: «Γιατί προσπαθείς τώρα να επαναφέρεις μνήμες που μπορεί να δημιουργήσουν νέες εντάσεις, καλό δεν είναι που έχουν ξεχαστεί;»

Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα. Πολλοί δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια. Θεωρούν ότι αν ακουστεί η αλήθεια κάποιοι θα παρεξηγηθούν και θα θυμώσουν, με αποτέλεσμα τη δημιουργία νέων εντάσεων. Αυτό δεν αφορά μόνο τη μία πλευρά, τους φυσικούς και πολιτικούς απογόνους των δοσιλόγων. Αφορά με εξίσου έντονο τρόπο και την πλευρά του ΕΑΜ, για τα δικά της πεπραγμένα[23].

Αλλά, δεν είναι δυνατόν η κοινή μνήμη να επηρεάζεται δυσανάλογα και διαστρεβλωτικά, είτε από την ακροδεξιά, είτε από το ΚΚΕ (και την πέραν του ΚΚΕ Αριστερά) και να καθηλώνεται από τη δήθεν συμφιλιωτική άποψη «μη τα σκαλίζουμε». Τελικά καταλήγουμε στο να μην υπάρχει κοινά αποδεκτή Ιστορία ή αυτή που πλασάρεται ως τέτοια να μην είναι τίποτα περισσότερο από ψευδο-Ιστορία.

Έχω καταθέσει την άποψή μου για το πώς πρέπει να προσεγγίσουμε τη δύσκολη δεκαετία του ’40[24]. Δεν είναι κάτι δύσκολο, απλά χρειάζεται αρετήν και τόλμην.

Σημειώσεις

[1] https://www.facebook.com/sfamellos/photos/pcb.2361177334177096/2361176857510477/?type=3&theater

[2] https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/09/02/gcw-1448/

[3] Το ξεχασμένο μακελειό της Βάλτας Χαλκιδικής (Λυκεσάς)

[4] https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/07/10/gcw-309/

και

http://www.avgi.gr/article/10811/11232825/to-olokautoma-tes-marathousas-kai-e-istoria-tou-dosylogismou-ste-chalkidike

[5] Παναγιωτάρας Παναγιώτης, Δημόσια Ιστορία και Μνήμη. Η διχασμένη μνήμη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου. Μνημεία της Αντίστασης και του Εμφυλίου στην Αχαΐα και Ηλεία. Διπλωματική Εργασία, 2019. Pdf, στο  Διαδίκτυο.

[6] Το μπλόκο της Νέας Ευκαρπίας (31 ΙΟΥΛΙΟΥ 1944)

https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/02/28/gcw-986/

Φωτό: https://cityportal.gr/ethsia-teleth-mnhmhs-twn-14-patriwtwn-poy-ektelesthkan-sthn-eykarpia-apo-ta-germanika-strateymata-katoxhs,188823,1239,62,0

Το Ολοκαύτωμα του Μεσόβουνου 

https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/02/28/gcw-984/

Κούκος

https://greekcivilwar.wordpress.com/2016/03/29/gcw-111/

Γιαννιτσά

http://farosthermaikou.blogspot.com/2014/09/blog-post_0.html

«Ο ΔΗΜΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΩΝ 110 ΕΚΤΕΛΕΣΘΕΝΤΩΝ ΔΗΜΟΤΩΝ ΥΠΟ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ ΤΗΝ 14ΗΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1944»

https://www.giannitsa.gr/index.php/%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%81%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CE%BF%CE%B4%CE%B7%CE%B3%CF%8C%CF%82/%CF%84%CE%B1%CF%86%CE%B9%CE%BA%CE%AC-%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%B1/%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%BF-%CE%BF%CE%BC%CE%B1%CE%B4%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CF%8D-%CF%84%CE%AC%CF%86%CE%BF%CF%85.html

Σε απόσταση 2 μέτρων είναι τοποθετημένη μαρμάρινη στήλη, όπου αναγράφονται τα ονόματα των νεκρών. Το μνημείο φιλοτεχνήθηκε από το γλύπτη Θανάση Μηνόπουλο και ανεγέρθηκε από το Δήμο Γιαννιτσών το έτος 1976.

Αγρίνιο

https://www.agrinionews.gr/peaea-dse-dimoy-agrinioy-tin-omilia-mnimosyno-ton-120-quot-chalkeyse-tin-istoria-tin-alitheia-quot/

[7] https://sarantakos.wordpress.com/2018/03/18/fkakridis/  Η συζήτηση, σε ανάρτηση με άσχετο περιεχόμενο,  πυροδοτείται ξαφνικά από το σχόλιο νο 454, με την αναφορά ενός σχολιαστή στη σφαγή των Πύργων και κάνει μερικούς γύρους, όπως συνηθίζεται στα ιστολόγια.

[8] https://greekcivilwar.wordpress.com/2017/02/23/gcw-966/

[9] https://blogs.sch.gr/thankall/?p=1017

[10]  Δορδανάς Στράτος, Το αίμα των αθώων: αντίποινα των γερμανικών αρχών Κατοχής στη Μακεδονία, 1941 -1944, Εστία,  2007.

Ο Δορδανάς γράφει:

Υποστηρίζεται επίσης , ότι κατά τη διάρκεια της κράτησής τους οι γυναίκες κακοποιήθηκαν από τους δεσμώτες τους (σ.471)

Σε άλλο σημείο:

Υποστηρίζεται, επίσης, ότι κατά τη διάρκεια της κράτησής τους οι γυναίκες κακοποιήθηκαν από τους δεσμώτες τους (σ.472)

[11] Στο ιστολόγιο Σαραντάκου (ό.π.), σχόλια 475 και 511: «Πρώτη φορά το διάβασα στο ψηφιακώς τυπωμένο βιβλίο των δασκάλων Ν. Μ. Παγιάντζα και Α. Κ. Καπετανόπουλου Οι Πύργοι (Κατράνιτσα) της επαρχίας Εορδαίας νομού Κοζάνης (Θεσσαλονίκη 2003), στο οποίο παραπέμπει και ο Καλλιανιώτης.

Αντιγράφω από αυτό το βιβλίο:

… αντίκρισα κάτι το φοβερό. Μια ομάδα ηλικιωμένων γυναικών από το χωριό Μεσόβουνο, δεμένες πισθάγκωνα μαζί με τα μωράκια τους, εγγόνια από 12 μηνών ως 10 χρονών, κι αυτά δεμένα με τις γιαγιάδες τους, όλοι νεκροί. Οι γυναίκες ήταν βάρβαρα κακοποιημένες, με καταφανή τα ίχνη του βιασμού (σ. 252, Ευάγγελος Τάκης, δάσκαλος, επιτελής στο 16ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ)

17 γυναίκες τις βάλαν σημάδι με στοίχημα και για διασκέδαση οι ταγματασφαλίτες του Πελαργού αφού πρώτα τις βασάνισαν και τις ατίμασαν. (σ. 259, εφημερίδα Ελευθερία Θεσσαλονίκης).

Από αυτούς 170, μεταξύ των οποίων περισσότερες γυναίκες και κορίτσια που πέσαν στα χέρια των πουλικών σκυλιών, αφού βασανίστηκαν 10 μέρες σχεδόν και ατιμάστηκαν όλες οι γυναίκες και τα κορίτσια, κάηκαν ζωντανοί μέσα σε 7 αχυρώνες όλοι. (σ. 261, εφημερίδα Λαϊκή Φωνή Θεσσαλονίκης).

Το λυπηρό ήταν ὀτι κατά την φοβερή αυτή επιχείρηση, πήρε μέρος το ταγματασφαλίτικο τμήμα του χωριού Πελαργός, οι οπλίτες του οποίου οργίασαν κυριολεκτικά, αφού μέσα στην εκκλησία της Μεταμόρφωσης Πύργων, οι αντίχριστοι, βίασαν γυναίκες και κορίτσια, ξεκοίλιασαν έγκυες και σκότωσαν κατά τον πιο απάνθρωπο τρόπο άοπλους κατοίκους, πιο πολύ γυναικόπαιδα (σ. 264, από το βιβλίο του Α. Γουσόπουλου Το Γραμματικό της επαρχίας Έδεσσας του νομού Πέλλας)

Όλα τα ανωτέρω δυστυχή πλάσματα, αφού εβιάσθησαν ομαδικώς και κτηνωδώς, εδέθησαν κατά ομάδας με τριχιάν, εραντίσθησαν με ελαχίστην βενζίνην -δια να καούν σιγά- και ύστερα εκάησαν σαν το κερί. (σ. 307, από έκθεση του αντισυνταγματάρχη Διονύσιου Μελά, της 21-10-1944 προς την Ομάδα Μεραρχιών)»

(…)

«Το πιο απαίσιο έγκλημα το γεύτηκε στις 27 του Απρίλη [1944, τέσσερις μέρες μετά το ολοκαύτωμα] κάτω από τις εξής συνθήκες: Μια ομάδα Γερμανών που είχε παραμείνει σαν φυλάκιο στο ύψωμα της εκκλησίας Μεταμόρφωσης, αντιλήφθηκε μια κίνηση στ’ αντερείσματα του Δυτικού Βερμίου και έβγαλε μια περιπολία και τους συγκέντρωσε όλους, περί τους 150, τους περισσότερους με προδοσία, για να τους προωθήσει σύμφωνα με διαταγή των ανωτέρων τους στην Πτολεμαΐδα, στο στρατόπεδο όπου είχαν συγκεντρώσει και τους άλλους.
              Της κίνησης αυτής αυτόπτης μάρτυρας ο γράφων που εκτελούσε καθήκοντα παρατηρητού από μια χαρακτηριστική πέτρα – ύψωμα Κόζικ που δεσπόζει σ’ όλη την περιοχή.
              (…)
              Την ώρα που έφτασα στο παρατηρητήριο με τα κιάλια, ενθύμιο του αλβανικού μετώπου, αντελήφθηκα μια κίνηση φάλαγγας αόπλου κόσμου την οποία συνόδευε μια ομάδα Γερμανών στο δρόμο προς Πτολεμαΐδα. Στη διασταύρωση προς Μεσόβουνο βλέπω να σταματά η φάλαγγα και να παίρνει το δρόμο της επιστροφής προς την Κατράνιτσα. Ήταν τώρα οι ταγματασφαλίτες από τα γύρω χωριά που είχαν οπλίσει και ντύσει οι Γερμανοί με ρούχα δικά τους και περιβραχιόνια με τον αγκυλωτό σταυρό. Αυτοί λοιπόν παρέλαβαν τη φάλαγγα των αόπλων Κατρανιτσιωτών και πίσω στο χωριό γιατί ερχόταν ν’ αντικαταστήσουν το γερμανικό φυλάκιο της Μεταμόρφωσης, όπως κι έγινε. Κι έτσι, επικυρίαρχοι κρατούν στην εκκλησία αιχμαλώτους όλους αυτούς που πήρανε από τους Γερμανούς. Και εδώ γράφτηκε το φοβερό φινάλε της τραγωδίας της Κατράνιτσας. Μέσα στην εκκλησία και μπροστά στα μάτια των ανήμπορων αντρών και αδελφών, επιδόθηκαν σε ένα ακατανόμαστο όργιο βιασμών και προσβολής της τιμής και αξιοπρέπειας του αόπλου κόσμου. Φωνές και κατάρες ακούγονταν μπροστά σ’ αυτό το αποτρόπαιο έγκλημα. Βιασμοί γυναικών μπροστά στα μάτια των αντρών ποιος ξέρει για πόσες ώρες ή και μέρες.
Και για να καλύψουν αυτή τη θηριωδία, χωρίστηκαν σε ομάδες, τους έκλεισαν στις εκεί αχυρώνες και τους έκαψαν ζωντανούς αφού τους ράντισαν με την ειδική σκόνη που χρησιμοποιούσαν οι γερμανοί στο κάψιμο των σπιτιών. […] Σωρούς από κάλυκες ημιαυτομάτου Στεν βρήκαμε έξω από τις πόρτες κάθε αχυρώνα, πράγμα που σήμαινε πως τους πυροβολούσαν για να μη ξεφύγουν το φρικτό θάνατο. (σ. 251, Ευάγγελος Τάκης, δάσκαλος, επιτελής στο 16ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Εθνική Αντίσταση, Σεπτεμβρίου 1984)»

Τους υπόλοιπους, αφού τους συγκέντρωσαν, ατίμασαν όλες τις γυναίκες, ακόμα και τις γριές. Και για να σκεπάσουν τα εγκλήματά τους, αφού τους μοίρασαν σε 7 αχυρώνες, τους έκαψαν ζωντανούς. Τα εγκλήματά τους αυτά, βρέθηκε κάποιος απ’ αυτούς τους ίδιους (το είχε φαίνεται για καύχημα) να τα γράψει στην πόρτα της εκκλησίας. Εκεί, ξετσίπωτα, λέει ότι οι γυναίκες ατιμάστηκαν. Τα άτομα ήταν περίπου 170, τα 80% γυναίκες και μωρά παιδιά. Τα 10% γέροι, γριές, τυφλοί, ανίκανοι, κλπ. και 10% άνδρες μέσης ηλικίας και έφηβοι. (σ. 260, τα γράφει ο συγγραφέας -αυτόπτης- Νίκος Παγιάντζας)»

[12]  «Μα, έβγαζαν τα εσώρουχά τους και μας τα έδειχναν!» (Ιστολόγιο Σαραντάκου, ο.π.)

[13] https://www.youtube.com/watch?v=AFak6i_czp8&feature=emb_logo  Για τους βιασμούς μέσα στην εκκλησία, στο 19:40. Στο 20:33 ακούγεται:  «κατάλαβα ότι τις βιάζαν τις κοπέλες, γιατί όταν βγαίναν έξω, γελώντας αυτοί, κρατούσαν εσώρουχα των κοριτσιών στα χέρια τους και γελούσαν». Πέραν αυτών, το ντοκιμαντέρ έχει μοναδική αξία γιατί οι επιζώντες κάτοικοι των Πύργων αναπαριστούν (σε μια μεγάλη ομάδα) στα αυθεντικά τοπία τις κινήσεις και τα δρομολόγια θανάτου, του Απριλίου 1944.

[14] https://www.youtube.com/watch?v=ZJXS09QDLmA&feature=emb_logo Για τους βιασμούς, στο 10:00 και στο 11:27, μαρτυρίες ενός αυτόπτη και του προέδρου του Τοπικού Συμβουλίου

[16] «Μετά από κάποια χρόνια μερικοί από τους φονιάδες πήγαν στο μνημόσυνο των θυμάτων και οι Κατρανιτσιώτες τους διώξανε» (Ιστολόγιο Σαραντάκου, ο.π.)

Στα 1974, στο Γυμνάσιο Πτολεμαϊδας, ένας Πυργιώτης και ένας Πελαργιώτης μαθητές χτυπήθηκαν άγρια όταν ο δεύτερος είπε στον πρώτο «καλά σας κάναμε και σας εκτελέσαμε!». Αφήγηση Ταξίδη, 13:40’. https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=dCkllrf3_tc&feature=emb_logo

[17] https://www.eetaa.gr/index.php?tag=oikmet_details&id=16607

[18] 1ος αγώνας δρόμου μνήμης :

1oς Αγώνας Δρόμου Μνήμης Ολοκαυτώματος στους Πύργους Εορδαίας το Σάββατο 11 Μαΐου

https://kozan.gr/archives/182366/embed#?secret=nHn5fgdHjN

Πολιτιστικός Σύλλογος Πύργων: https://www.facebook.com/pages/category/Nonprofit-Organization/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CE%A3%CF%8D%CE%BB%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%82-%CE%A0%CF%8D%CF%81%CE%B3%CF%89%CE%BD-189757231410171/

καιhttps://syllogoi.com/listing/politistikos-syllogos-pirgon/

               Το μοιρολόι (2015): https://www.youtube.com/embed/Tjvul50RQtI?version=3&rel=1&showsearch=0&showinfo=1&iv_load_policy=1&fs=1&hl=el&autohide=2&wmode=transparent

               Ο τελευταίος επιζών: https://www.youtube.com/embed/gEyU-W1_gts?version=3&rel=1&showsearch=0&showinfo=1&iv_load_policy=1&fs=1&hl=el&autohide=2&wmode=transparent

[19] Στα 17:00’, https://www.youtube.com/watch?time_continue=1&v=dCkllrf3_tc&feature=emb_logo

[20] http://www.digitalglyptotheque.gr/greece_exhibits/%CE%BC%CE%BD%CE%B7%CE%BC%CE%B5%CE%AF%CE%BF-%CE%B5%CE%BA%CF%84%CE%B5%CE%BB%CE%B5%CF%83%CE%B8%CE%AD%CE%BD%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%B3%CE%B5%CF%81%CE%BC%CE%B1/

[21] Η τριβή μου με αφηγήσεις από τη δεκαετία του ’40 με έχει κάνει να είμαι ιδιαίτερα επιφυλακτικός για τις πληροφορίες που προσφέρουν στον αναγνώστη – μελετητή. Στην περίπτωση της σφαγής των Πύργων, παρά τις υπερβολές και τις ανακρίβειες που εύκολα μπορεί να εντοπίσει ένας έμπειρος αναγνώστης, όλες οι μαρτυρίες συντείνουν στο ίδιο συμπέρασμα.

[22] Παναγιωτάρας, ο.π, σ. 90.

[23] Δες, χαρακτηριστικά:

[24] Δίκτυο Μνήμης Εθνικής Αντίστασης και Εμφυλίου